Impresje

niedziela, 15 grudnia 2019

Kobieta w literaturze LXVIII

Źródło cytatu: "Życie średniowiecznej kobiety" Frances Gies i Josepha Gies, tłumaczenie Grzegorz Siwek, Znak Horyzont 2019, str. 55-58

   Feudalizm, który ukształtował się we Francji w IX wieku, w następnych stuleciach rozprzestrzenił się w całej Europie, a wprowadzony w Anglii po podboju normańskim przyniósł reakcyjne zmiany w statusie kobiet. System, w którym suweren nadawał ziemię wasalowi w zamian za służbę, miał charakter zasadniczo militarny i wytworzył społeczeństwo zorganizowane na modłę wojenną - świat z gruntu męski. Społeczeństwa przedfeudalne także były już zdominowane przez mężczyzn i sprawy wojskowe, lecz połączenie dzierżawienia ziemi ze służbą militarną oznaczało w warunkach feudalizmu dalsze ograniczenie praw kobiet. Feudalne włości zazwyczaj przechodziły wraz z wojskowymi powinnościami w spadku na męskiego dziedzica. Tylko w razie braku męskich spadkobierców dziedziczyć mogła kobieta.
   Nawet nie będąc dziedziczką, kobieta epoki feudalnej spędzała większość życia pod nadzorem mężczyzny - swojego ojca do czasu ślubu albo też jego władcy, gdy ojciec umierał, oraz męża, póki nie owdowiała. Pan i władca ściągał daniny z majątku osób, nad którymi miał pieczę, aż po dzień ślubu, a kobiety musiały wychodzić za mąż za tych, których on wybierał, gdyż w przeciwnym razie traciły należny im spadek. Taka praktyka była powszechna i przetrwała do późnego średniowiecza.
   (...) Podobnie król Francji Filip August II obwarował istotnym warunkiem obietnicę złożoną ludności normańskich miast Falaise i Caen: "Nie poślubimy wdów ni cór wbrew ich woli, o ile nie jesteśmy u nich, całkiem lub po części, fief de haubert", to jest w lennie wymagającym służby w rycerskiej zbroi.
   Feudalny pan mógł także "sprzedać" swoją podopieczną, żądając od pretendenta do ręki kobiety opłaty za przywilej przejęcia kontroli nad majątkiem dziedziczki i tytułem rekompensaty za utratę źródła części własnych dochodów. W istocie prawo do opieki nad kobietami uznawano powszechnie za rodzaj kapitału i odsprzedawano je oraz nabywano niby polisy ubezpieczeniowe. W 1214 roku królowi Anglii Janowi bez Ziemi udało się odstąpić swoją pierwszą żonę, Avisę (znaną także jako Izabelę) z Gloucester, unieważniając małżeństwo z nią w 1200 roku, Geoffreyowi FitzGeoffreyowi, hrabiemu Essex, za kolosalną kwotę dwudziestu tysięcy marek. Hrabia ten zginął podczas turnieju rycerskiego w 1216 roku, zanim zdążył zapłacić królowi, pozostawiając swojemu sukcesorowi nieuregulowany dług. Nieco skromniejszy jest wpis w księgach rachunkowych Jana, odnotowujący w 1207 roku zapłacenie przez pewnego człowieka "stu marek i dwóch stępaków" za małżeństwo z wdową, "z jej dziedzictwem, częścią wiana i posagiem", oraz "tysiąca dwustu marek i dwóch stępaków", przekazanego przez innego mężczyznę za dziedziczkę.
   Póki Magna Charta Libertatum (Wielka Karta Swobód) nie powściągnęła uprawnień króla do sprzedaży wdów, Jan robił świetne interesy na opłatach za uszanowanie przywileju wdów do pozostania w stanie bezżennym lub też zgodę na powtórny ich ożenek z wybrankami oraz za przyzwolenie na zachowanie nadzoru nad życiem i fortunami ich młodocianych dzieci. Wspomniana księga z 1207 roku zawiera też wpis o zapłacie dwudziestu marek przez wdowę, "aby nie mogła być zmuszona do tego, by znów wyjść za mąż". Samotne kobiety także płaciły za prawo wyboru współmałżonka: "Quenilda, córka Richarda FitzRogera, dłużna jest dwadzieścia marek i dwa stępaki za to, iż wolno jej poślubić, kogo tylko zapragnie, za radą przyjaciół swoich, jeżeli nie poślubi nikogo, kto jest wrogiem króla".

środa, 19 czerwca 2019

Kobieta w literaturze LXVII

Źródło cytatu: "Aleja Włókniarek" Marty Madejskiej, Wydawnictwo Czarne 2019, str. 75-77.



Fabrykant Kessler z Ziemi obiecanej wybierał sam, spacerując po halach przędzalniczych. W powieści Izraela Joszuy Singera Bracia Aszkenazy to służący Melchior "znał się na smacznych kąskach i guście dyrektora". Pośród fabrycznych dziewcząt wyszukiwał odpowiednią, odprawiał ją od warsztatu do sprzątania dyrektorskich pokoi, "wracały potem do fabryk z siniakami na szyjach i ramionach, w nowej taniej sukience i z rublem w kieszeni". Na podobne fragmenty trafiam w literaturze faktu i fikcji, w prasie i biuletynach politycznych. Ich ilość jest przytłaczająca. Dzisiaj powiedzielibyśmy: mobbing, molestowanie, wykorzystywanie seksualne w miejscu pracy. Fabrykanci, dyrektorzy, kierownicy, majstrowie, buchalterzy. W ogromnych, wielotysięcznych zakładach, w średnich manufakturach, w małych tymczasowych fabryczkach. W upale hal produkcyjnych swobodnie snuli erotyczne fantazje nad odsłoniętymi ramionami robotnic. Gliszczyński i Mieszkowski (ci, którzy porównywali Łódź do brzydkiej, ale posażnej panny) pisali w 1894 roku: "w wielu fabrykach praktykowany jest »haracz ze wstydu«, płacony majstrowi za przyjęcie dziewczyny do pracy". Publicysta podpisany "Janek" w kronice tygodniowej "Rozwoju" w 1898 roku wskazywał majstrów jako głównych sprawców wykorzystywania.

Nie nowina to wcale, a wiarygodność jej stwierdzają listy otrzymywane przez redakcyę "Rozwoju", iż w niektórych fabrykach łódzkich są majstrowie lub ich zastępcy, którzy korzystając ze swego położenia, zmuszają biedne dziewczęta fabryczne, aby były im... powolne, pod grozą pozbawienia zarobku lub szykan rozlicznych, które zatrują życie biednej robotnicy i dalszy jej pobyt w fabryce niemożliwym uczynią. 

   W maju 1905 roku z łamów tego pisma apelowano bezpośrednio do członków Stowarzyszenia Majstrów. Na fali wydarzeń rewolucyjnych robotnicy nagminnie wyrzucali wtedy za bramy fabryczne najbardziej opresyjnych nadzorców pracy.

[...] należałoby, aby Stowarzyszenie Majstrów Fabrycznych w Łodzi postarało się o wszczepienie w każdego ze swych członków następujących przykazań:
1. Pamiętaj, abyś w robotnicy swej młodej nie widział nic więcej, jeno pracownicę, zasługującą na szacunek za to już samo, że pracą zarabia na utrzymanie swoje, a niekiedy i rodziny.
2. Pamiętaj, że fabryka to nie harem, robotnica nie odaliska, a ty nie jesteś sołtanem i że cześć kobiety dla każdego uczciwego człowieka powinna być nietykalną.
3. Pamiętaj, że kto chce, aby go szanowano, powinien uszanować innych bez względu na stanowisko, jakie zajmują; oceniać sumiennie i sprawiedliwie ich pracę, być wyrozumiałym i względnym o ile tylko można, a przede wszystkim sprawiedliwym i grzecznym.

   W wielu fabrykach spośród poszukujących pracy dziewcząt przyjmowano raczej te ładne. Żeby było przyjemnie, żeby cieszyły oko, żeby, jak w Reymontowskiej scenie z Kesslerem, "było z czego wybierać". Niespełna pół wieku po Kesslerze całkiem realny, nieliteracki, dyrektor żyrardowskich zakładów lniarskich w reportażu Pawła Hulki-Laskowskiego z 1932 roku krzyczy:

Cóż za nogi bilardowe?! Wyrzucić! Wyrzucono oczywiście nie tylko nogi nie dość zgrabne, ale i ich właścicielkę. Pan dyrektor rozejrzał się jeszcze tu i ówdzie i wskazał palcem. Tamta ma za duże brzucho, ta w ogóle za tłusta. Wyrzucić! Przyjmować należy tylko ładne, smukłe, rosłe dziewczyny. Selekcja! Dla kogo? Między innymi dla racjonalizatorów. Cenią wdzięki swoich ładnych robotnic i umieją uprzystępnić je swoim sentymentom.

   Brak uległości oznaczał "stempel" w książeczce zatrudnienia, czyli utratę pracy. Szczególnie w czasie recesji i masowych zwolnień, kiedy konkurencja o miejsce pracy była jeszcze większa. Autor pamiętnika nr 23 z anonimowych Pamiętników bezrobotnych zbieranych przez Instytut Gospodarstwa Społecznego w latach trzydziestych XX wieku wspominał historię siedemnastoletniej sieroty pracującej w łódzkiej tkalni:

[...] mocno zabiedzona, jednakże o pięknych lśniących czarnych włosach i ciągle załzawionych oczach. Pracowała spokojnie dopóty, dopóki pan majster, 60-letni starzec, nie zauważył jej piękności. Odtąd ustawicznie ją nachodził, w końcu kategorycznie powiedział, że od dziś nie reperuje jej krosna. Pracowała jeszcze parę tygodni, ciągle jej przeskakiwały czółenka, wyrywając każdorazowo moc nici. Płakała, rwała sobie włosy, w końcu kierownik wypędził ją, ponieważ "przestała umieć robić".

   Dziewczyna z nieładnymi nogami z reportażu Hulki-Laskowskiego też płacze "i kupuje za sześćdziesiąt groszy esencji octowej. Trzy odwieczne etapy dziewczyn niepodobających się Coeurom [właścicielom - przyp. M.M.]: fabryka, szpital, cmentarz. Panie, świeć nad duszą służebnicy twojej, której dałeś nogi bilardowe, jako się wyraził Mr. le directeur général!".

czwartek, 16 maja 2019

Kobieta w literaturze LXVI

Źródło: "Moda kobieca na rower (przełom XIX i XX wieku)", Anna Czajka, w: "Życie prywatne Polaków w XIX wieku", tom VI "Moda i styl życia", Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2017, str. 220-226, pisownia i interpunkcja oryginalne...

źródło
Jeszcze na początku XX wieku, pojawienie się kobiety jadącej na rowerze po ulicy miasta zwracało uwagę przechodniów. Magdalena Samozwaniec w swojej autobiograficznej książce Maria i Magdalena zanotowała reakcję starszego przechodnia na wyłaniające się zza rogu młode cyklistki: "Bezwstydnice! - darł się - Ja wam dam! Przyjdzie na was kara boska, zobaczycie!". Elementem trudnym do pokonania była odzież kobieca na rower. Na ten temat toczyła się polemika  na łamach prasy, którą świetnie obrazuje humorystyczna rymowanka skierowana przeciwko konserwatywnym przeciwnikom roweru:
I nie dbam, że gorszą
Moralne indyczki,
Mój rower, swoboda
i krótkie spódniczki.

Cyklistkom pośpieszył również z "wierszowaną" pomocą poeta Warszawy Artur Oppman ("Or-Ot"):

Tobie to, wieku dziewiętnasty,
Składam swą pieśń w ofierze,
Dałeś nam obraz wprzód nieznany - 
Anioła na rowerze. 

czwartek, 9 maja 2019

Kobieta w literaturze LXV

Źródło cytatu: "Obywatelki. Kobiety w przestrzeni publicznej we Francji przełomu wieków XVIII i XIX" Tomasza Wysłobockiego, Universitas 2014, str. 285-288

Marsz kobiet na Wersal, 1789 r
   Następnego dnia, 30 października 1793 r., do sali posiedzeń Konwentu przybywa wysłannik wspomnianego wyżej Komitetu [Bezpieczeństwa Powszechnego - przyp. AM] - Jean Amar (ten sam, który przesłuchiwał Marię Antoninę), by przedstawić oficjalny raport na temat wybryków części paryżanek oraz - co ważniejsze - wnioski i zalecenia ustawodawcze względem płci żeńskiej na przyszłość. Intelektualna debata doby oświecenia na temat społecznego statusu kobiet odbywająca się niegdyś na łamach listów i traktatów filozoficznych swoją rewolucyjną kontynuację znajdzie na nowego rodzaju forum publicznym, w Konwencie Narodowym, i podejmowana będzie przez polityków - mężczyzn. Komitet Bezpieczeństwa Powszechnego, zastanawiając się nad tą kwestią, zadał sobie dwa pytania wyznaczające zarazem główne osie, wokół których koncentrowała się dyskusja: "Po pierwsze - czy kobiety winny mieć prawa polityczne i wpływać na sprawy rządu? (...) Po drugie - czy kobiety winny organizować się w stowarzyszenia polityczne?".